LaCie DJI Copilot - Mobiele harddisk met interne back-upfunctie

Een externe harde schijf stuur je normaal gesproken altijd aan vanaf een computer. De LaCie DJI Copilot is de uitzondering op de regel. Deze omvangrijke opslagdrager functioneert namelijk volledig zelfstandig, waarbij je rechtstreeks de inhoud van geheugenkaarten en usb-sticks kunt back-uppen.
De LaCie DJI Copilot heeft een nogal robuust uiterlijk. Een stevige rubberen rand beschermt de kunststof behuizing waarin een 2,5inch-schijf van maar liefst 2 TB zit opgesloten. Alle aansluitingen bevinden zich achter een spatwaterdicht klepje. Opvallend is het aantal beschikbare aansluitingen. Naast een micro-usb-ingang zien we namelijk ook een usb-c-aansluiting, usb3.1-poort en sd-kaartlezer. Via de twee laatstgenoemde aansluitingen hevel je bestanden vanaf een externe datadrager over. Een voordeel, want je hoeft dan niet eerst een pc of laptop op te starten. Zo kun je bijvoorbeeld beelden vanaf je (DJI) drone, actiecamera of normale camera direct veiligstellen.

Geïntegreerd lcd-scherm

Hoewel de specificaties er met geen woord over reppen, bevat de Copilot een accu. Handig voor wie op locatie gegevens wilt back-uppen. Het eenvoudige lcd-paneel aan de bovenzijde laat statusinformatie zien en stelt back-uptaken voor. Sluit je bijvoorbeeld een usb-stick aan, dan verschijnt de vraag Copy? in beeld. Hierbij is het even zoeken naar de bediening, want het apparaat heeft slechts één fysieke knop. Voor een akkoord druk je die een seconde in. Ga je niet akkoord, dun houd je de knop drie seconden ingedrukt. Bij gebruik van de Nederlandstalige Copilot BOSS-app wordt de bediening een stuk eenvoudiger. Hiervoor sluit je een smartphone of tablet op de micro-usb-poort van de externe schijf aan. LaCie levert maar liefst vijf snoertjes mee waaronder een lightning-kabel voor het koppelen van Apple-apparatuur.

Bestanden kopiëren

Bijzonder is dat deze externe schijf ook fungeert als powerbank voor het opladen van mobiele apparatuur. Een handige bijkomstigheid, maar de hoofdtaak is natuurlijk het overzetten van data. Dat doet deze schijf feilloos! Of je nou bestanden vanaf een pc overzet of de inhoud van een usb-opslagdrager kopieert, het gaat allemaal erg vlot. Een pluspunt is bovendien dat de Copilot weinig geluid produceert. Via de mobiele app breng je de inhoud van aangesloten datadragers in kaart, waarbij je zelf bepaalt welke bestanden je overzet.

Conclusie

De Copilot is met name interessant voor wie regelmatig onderweg of op locatie een back-up van een usb-opslagdrager, digitale camera of laptop wilt maken. De stevige behuizing leent zich prima voor dagelijks transport en met 2 TB aan opslagruimte kun je aardig wat mediabestanden kwijt. Helaas koppelen de fabrikanten LaCie en DJI wel een stevige adviesprijs aan dit fraai afgewerkte product.

ADS-40FSG-19 laptop adapter voor LG E1948S E2242C E2249 E1948 PC
ASUS A32-K53 A42-K53  voor ASUS A43 A53 K43 K53 X43 serie Li-ion 5200mah 10.8V
ACER AP13J4K  voor Acer Chromebook C720 C720P C740 Li-ion 3920mAh/45Wh 11.4V
AKOYA A41-B34 A32-B34voor Medion Akoya S4213 S4216 S4613 E6237 P6647 P6643 Li-ion 2600mAh 14.4V
DELL JWPHF R795Xvoor DELL XPS L401x L501x L701x serie Li-ion 56WH/ 6Cell 11.1V
CLEVO P150HMBAT-8 6-87-X710S-4271 voor Clevo P170HM P170 li-ion 5200mAh 14.8V

Samsung Portable SSD X5 – Razendsnel via Thunderbolt

Momenteel zijn m.2 nvme-ssd’s het neusje van de zalm en Samsung behoort met bijvoorbeeld de SSD 970 Pro tot de top. Met de Portable SSD X5 brengt Samsung nvme naar de externe ssd. Thunderbolt 3 moet het mogelijk maken deze razendsnelle ssd extern te gebruiken. Wij hebben de Samsung Portable SSD X5 getest.
De Portable SSD X5 is niet Samsungs eerste externe ssd, zo kwam vorig jaar de Portable SSD T5 op de markt. Deze maakt gebruik van usb 3.1 en is intern voorzien van een msata-ssd. Met een snelheid van 10 Gbit/s (1250 MB/s) is usb 3.1 niet snel genoeg om de huidige nvme-ssd’s met snelheden boven de 2.500 MB/s bij te houden. In de vorm van Thunderbolt 3 is er wél een aansluiting die deze snelheden aankan. De eerste twee varianten van het door Intel en Apple uitgevonden Thunderbolt maakten gebruik van een mini-displayport-aansluiting en waren vooral een Apple-feestje. Met Thunderbolt 3 dat gebruik maakt van de usb-c-connector zien we Thunderbolt naast MacBooks wél terug op de duurdere Windows-machines. Thunderbolt 3 is gebaseerd op pci-express 3.0 en gebruikt voor de dataoverdracht een x4-verbinding, dezelfde verbinding die gebruikt wordt voor interne nvme-ssd’s.

Alleen Thunderbolt 3

Volgens de specificaties heb je om de Portable SSD X5 te gebruiken een Thunderbolt 3-aansluiting nodig. Uiteraard hebben we toch even geprobeerd om de X5 via usb aan te sluiten en zoals verwacht gebeurt er dan weinig. Er wordt door Windows wel herkend dat de X5 is aangesloten, maar stuurprogramma’s om hem te gebruiken zijn er niet. Dat is zelfs het geval als je laptop voorzien is van een usb-c-poort zonder Thunderbolt-ondersteuning. Die aansluiting ziet er precies hetzelfde uit, maar werkt niet in combinatie met de X5. Dit illustreert nog maar eens de verwarring van de usb-c-aansluiting die voor verschillende protocollen is in te zetten. De X5 is dus geen schijf om bestanden met andere mensen uit te wisselen, je moet hem echt voor jezelf aanschaffen. Met de meegeleverde software kun je je data van een wachtwoord voorzien, hiervoor wordt gebruik gemaakt van AES 256bit-versleuteling

Nvme-ssd

Met Thunderbolt vormt de aansluiting niet langer een snelheidsbeperking en Samsung heeft de Portable SSD X5 dan ook voorzien van een m.2 nvme-ssd uit eigen stal. Welke variant dat precies is, kon Samsung ons niet vertellen en het lijkt onmogelijk de X5 zonder schade open te maken. Met opgegeven lees- en schrijfsnelheden van 2.800 en 2.300 MB/s gaat het in ieder geval om een rap exemplaar. Met een afmeting van 11,9 x 6,2 x 2 cm is de magnesium behuizing van de X5 een stuk groter dan de gebruikte m.2-ssd. Dit verschil in afmeting tussen ssd en de behuizing is ook een stuk groter dan bij Samsungs op msata gebaseerde usb-ssd’s. De Portable SSD T5 is bijvoorbeeld niet gek veel groter als de msata-ssd die intern gebruikt wordt. De reden voor de enigszins forse behuizing van de X5 is koeling. De ssd is voorzien van een forse heatsink die ervoor zorgt dat de ssd niet te warm wordt en de prestaties ook over langere tijd goed blijven.

Prestaties

De laptop die we gebruikt hebben om de 1 TB-uitvoering van de Portable SSD X5 te testen is een modern exemplaar met een Intel Core i7-8550u, 16 GB ram en een Samsung PM981 nvme-ssd van 512 GB. We hebben onze ssd-benchmarks losgelaten op zowel de Portable SSD X5 als de ingebouwde PM981. Met CrystalDiskMark bepalen we de sequentiële lees- en schrijfsnelheden. De X5 haalt hierbij met 2769,2 en 2157,8 MB/s bijna de door Samsung opgegeven snelheden. De ingebouwde PM981 heeft met 3157,3 MB/s een hogere leessnelheid, maar is met 1622,5 MB/s een stuk langzamer met schrijven. Dat beeld wordt bevestigd in AS SSD: de ingebouwde ssd heeft een hogere sequentiële leessnelheid terwijl de X5 een hogere schrijfsnelheid heeft. De X5 doet het echter weer beter in testen met kleine stukjes data en heeft een betere toegangstijd. AS SSD kent aan de X5 een score toe van 4464 punten terwijl de PM981 3180 punten scoort. Uiteindelijk gaat het om de prestaties in de praktijk en de benchmark die daar het dichtst bij in de buurt komt is de Storage-test van PCMark 8. De X5 krijgt van PCMark 5077 punten terwijl de ingebouwde PM981 5022 punten krijgt. De externe X5 is volgens PCMark 8 dus een betere ssd om vanaf te werken dan de in de laptop ingebouwde nvme-ssd en dat verdient lof. Je kunt de X5 dus zonder zorgen gebruiken om programma’s op te installeren of grote bestanden zoals 4K-films of raw-foto’s direct te bewerken vanaf de X5. Die score van 5077 punten is overigens vrijwel gelijk aan Samsungs SSD 970 EVO.

Conclusie

Samsung maakt met de X5 de belofte waar: dit is een externe ssd die vrijwel net zo snel is als een intern exemplaar. Je kunt de X5 dan ook zonder zorgen inzetten voor alles waar je normaal gesproken een interne nvme-ssd voor inzet. De X5 is ook een prima manier om de opslag van een laptop of pc met Thunderbolt 3 uit te breiden wanneer het niet mogelijk is de ingebouwde ssd te vervangen. De Portable SSD X5 heeft echter één belangrijk minpunt en dat is dat Thunderbolt 3 echt verplicht is. Zelfs via een usb-c-poort krijg je zonder Thunderbolt-ondersteuning geen verbinding met de X5 terwijl die aansluiting er fysiek wel hetzelfde uitziet. De prijzen beginnen bij 409,99 euro voor de 500GB-uitvoering en liggen daarmee een stuk hoger dan die van de op usb 3.1 gebaseerde Portable SSD T5. De prijs van de geteste 1TB-uitvoering is nog niet bekend.

ADS-40FSG-19 laptop adapter voor LG E1948S E2242C E2249 E1948 PC
DELL XCMRD 0MF69   voor DELL Inspiron 14 serie DELL Inspiron 14R 14-3421 serie li-ion 40WH 14.8V
TOSHIBA PA5149U-1BRS  voor Toshiba Tecra Z40T-A1410 Z50-A-11H Li-ion 60Wh/3860mAh 14.4V
504965-001 laptop adapter voor HP Desktop Power Supply unit PSU 504965-001 PC8044 220W HP-D2201C0 New
DELL 245RR T0TRM  voor Dell XPS 15 9530 Precision M3800 Li-ion 91Wh/9cell 11.1V
HP SE03XL  voor HP HSTNN-LB7G HSTNN-UB6Z TPN-Q171 849568-421 849908-850 Li-ion 41.5Wh 3450mAh 11.55V

dit zijn de beste solid state drives

De specificaties van solid state drives of ssd’s zijn even eenvoudig te volgen als die van routers, maar nog meer dan bij die kastjes die het internet magisch door de lucht weten te versturen liggen de werkelijke prestaties ver uiteen. Wij frissen de basiskennis over ssd’s op, en zoeken de beste voor je uit.
Het staat niet ter discussie dat de komst van de ssd de grootste impact heeft gehad op het snelheidsgevoel van onze bekende huis-, tuin- en keukencomputer of laptop. Zij die nog twijfelen aan het concept en nog met een mechanisch rondjes draaiende harde schijf werken zouden we adviseren dat het nu toch echt eens tijd is. Dat de doorbraak bij het grote publiek lang heeft geduurd is wel begrijpelijk; een computer met ‘500GB-schijf’ klonk voor veel mensen toch aantrekkelijker dan ‘250GB-schijf’, ongeacht hoe veel sneller de ssd-techniek was. En ook het prijsverschil speelde een rol natuurlijk. Het bewustzijn rondom ssd’s is inmiddels een stuk beter, al zien we tot onze spijt nog veel instapsystemen zonder ssd. Hoewel we in dit artikel ingaan op de onderlinge verschillen willen we duidelijk stellen dat elke recente ssd beter is dan geen ssd.

Verschillende soorten ssd’s

Los aangeschafte ssd’s dienen zowel als basis voor een nieuw systeem, of als upgrade voor een bestaand systeem of laptop. Maar voor we ons inhoudelijk verdiepen is het belangrijk om onderscheid te maken tussen de fysieke aansluiting van een ssd en het protocol waarmee vervolgens tussen je computer en de schijf wordt gecommuniceerd. Een ssd sluit je normaliter aan op een sata- of m.2-aansluiting op je moederbord, de gangbare aansluitingen. Recente systemen hebben meestal een m.2-slot, maar voor computers zonder zo’n aansluiting leveren sommige fabrikanten van m.2-ssd’s een insteekkaart waarmee de ssd fysiek kan worden aangesloten op pci-express-sloten (waar normaliter videokaarten en dergelijke ingaan).
Sata is een redelijk bejaarde aansluiting waarmee we al jaren onze mechanische harde schijven aan de computer koppelen, en ook de eerste ssd’s sloten we daar eenvoudig op aan. Praktisch, want bij een ssd-upgrade hoefde je je zelden zorgen te maken dat die mooie, gloednieuwe technologie niet zou passen. M.2 als fysieke aansluiting is echter veel aantrekkelijker: de aansluiting direct op het moederbord bespaart extra bekabeling en de bijpassende schijven zijn compacter. Dat is zeker voor dunnere laptops noodzakelijk, maar ook compactere desktopcomputers doen er hun voordeel mee.

Nieuw protocol nodig

Met de rappe ontwikkelingen op gebied van het flash-geheugen waar de ssd’s op zijn gebaseerd kwam de noodzaak voor een nieuwe aansluiting én protocol. Die snellere aansluiting was al op iedere computer aanwezig in de vorm van pci-express, een aansluiting die vele malen sneller is dan de sata-interface. Pci-express werkt met zogenoemde lanes die een snelheid bieden van 1 GB/s. In het geval van een m.2-slot worden vier van deze lanes gecombineerd voor een maximale theoretische snelheid van 4 GB/s, voorlopig snel genoeg voor de snelste ssd’s. Pci-express is echter maar het halve verhaal, want de nieuwste ssd’s gebruiken ook een ander aansturingsprotocol. Het oudere AHCI-protocol wat voor sata-drives wordt gebruikt, is ontwikkeld met mechanische schijven in het achterhoofd en vormde in meerdere opzichten een bottleneck voor nieuwere ssd’s. De eerste generatie pci-express-ssd’s maakte gebruik van ahci, maar moderne (m.2) pci-express-ssd’s gebruiken het nieuwere nvme-protocol. Dit is speciaal voor ssd’s bedacht en biedt de broodnodige verbeteringen: lagere latency, hogere maximale doorvoersnelheden, en vooral de mogelijkheid om veel meer gelijktijdige acties te verwerken. Kortom: nvme-ssd’s zijn veel en veel krachtiger. Hoewel de meeste recente m.2-aansluitingen ondersteuning bieden voor pci-express is dat niet altijd het geval. Een m.2-ssd kan prima een sata-variant zijn en daarmee feitelijk niet heel erg afwijken van een sata-ssd van 2,5-inch. Het is dus belangrijk om de fysieke aansluiting en de interface los van elkaar te zien.

Nvme all the things!

Dat nvme-drives objectief sneller zijn staat buiten kijf. De maximale doorvoersnelheid van een sata-ssd ligt rond de 560 MB/s en de meeste ssd’s halen of benaderen dat inderdaad ook - bij het uitlezen althans. Maar zelfs de langzaamste nvme-schijf in deze vergelijking is ruim drie keer zo snel als dat. De snelste (en duurste) nvme-schijven in deze test, de Samsung 970 PRO ssd’s, komen maar liefst rond de 3500 MB/s uit. Drie-en-een-halve gigabyte per seconde is een hele dvd aan data over het lijntje in nog geen anderhalve seconde.
Het brengt ons wel bij de vraag in hoeverre de mogelijkheid om zo veel data in korte tijd over te zetten praktisch relevant is, een typische lichte gebruiker zal zelden meer dan een paar megabyte per seconde aan schijfacties vragen. Om in een eenvoudige metafoor te spreken: wanneer vijf mensen met een boodschappenkar vol bij de supermarktkassa komen maakt het niet uit of ze worden opgewacht door 10 of 50 kassières.
Nvme-schijven blinken echter niet alleen uit in doorvoer, maar vooral in de lage latency en de mogelijkheid om veel meer taken gelijktijdig af te handelen, alsof onze bovengenoemde kassières ons niet enkel reikhalzend zitten af te wachten maar ook nog eens de hele wagen gescand hebben voordat we onze bonuskaart hebben kunnen trekken. Nvme klinkt zo helemaal fantastisch.

Optane?

Ssd-insiders zullen hun zinnen mogelijk al op Optane-ssd’s hebben gezet, of eigenlijk 3D XPoint-ssd’s, aangezien Optane de merknaam is die Intel hanteert. Tot dusver hebben we het gehad over de aansluitingen en protocollen, maar het type geheugen dat in een ssd wordt gebruikt heeft uiteraard ook gevolgen voor de prestaties. 3D XPoint-modellen zijn inmiddels te koop en bewezen nog veel sneller, maar gezien de extreme meerprijs zijn ze vooralsnog enkel interessant voor de meest veeleisende professionals.

De praktijk is toch gecompliceerder

Nvme-ssd’s zijn dus objectief geweldig, maar wanneer we kijken naar een volledig computersysteem is de ssd slechts één van de vele radertjes in het grotere geheel. Blijven we nogmaals bij de kassametafoor dan kunnen we dat uitdrukken door te zeggen dat de kassa weliswaar veel sneller werkt, maar de totale tijd die we kwijt zijn aan de boodschap inclusief rijden en parkeren niet per se significant verandert.
Of het hele systeem sneller gaat met zo’n veel snellere ssd in vergelijking met een instap-ssd is afhankelijk van welke taken je het systeem laat uitvoeren. Enkel taken die zwaar op de schijf wegen gaan daadwerkelijk sneller, maar dat zijn er minder dan je misschien zou denken. Kijken we naar zaken die voor een typische thuisgebruiker relevant zijn, dan zien we feitelijk geen verschil. Denk aan het opstarten van de pc, het openen van een foto of het opstarten van een game. Taken die met een ssd significant sneller gaan dan met een mechanische harde schijf, maar je moet van goede huizen komen om het verschil op te merken tussen de traagste en snelste schijf in deze test. De theoretische voordelen brengen simpelweg niets te weeg in de praktijk.
Deze wetenschap zet zodoende veel druk op de luxere ssd’s in deze vergelijking, niet alleen nvme-modellen maar ook de duurdere sata-opties ten opzichte van het zo goedkoopst mogelijke model. Het maakt het eenvoudig om te begrijpen waarom er bij ssd’s vaak niet wordt gekeken naar welke indicatie van snelheid dan ook, maar enkel naar de prijs per GB. Als de prestaties voor veel basale taken toch niet uitmaken, dan koop je het liefst gewoon zo veel mogelijk opslag voor je geld. Ben je vooral op zoek naar een ssd om je systeem vlot te laten starten, of een gamer die zo veel mogelijk games op de ssd kwijt wil, dan snappen we de drang om de allergoedkoopste te pakken. Dan blijken de ‘ouderwetse’ sata-drives opeens zo gek niet. Elke euro die je uitspaart voelt als winst wanneer je enkel naar de opstarttijd van je systeem kijkt.

Groter = Sneller?

Een bekend fenomeen is dat grotere ssd’s sneller zijn dan kleinere varianten. Tot circa 1 TB zien we bij schijven binnen dezelfde serie meestal verbeteringen in prestaties. Soms zien we daardoor lager gepositioneerde schijven met een hogere capaciteit soms druk zetten op door de fabrikant hoger gepositioneerde opties met minder opslag. De Samsung 970 EVO 1TB versus de Samsung 970 PRO 512GB is daar een mooi voorbeeld van. Omdat grotere sneller zijn, meer data kunnen verwerken (TBW-rating) en een gunstigere prijs-per-GB hebben zijn in de regel modellen vanaf zo’n 500 GB inhoudelijk het meest interessant.

En betrouwbaarheid?

Idealiter zouden we de betrouwbaarheid het zwaarst laten wegen, maar dit is nagenoeg onmogelijk om te testen. Dit zou meerdere jaren duren en op het eind zouden de geteste modellen al lang en breed van de markt zijn. Theoretisch interessant, maar praktisch zonder veel waarde dus. De betrouwbaarheid wordt deels bepaald door de hoeveelheid data in elke geheugencel. Een ssd die 3 bits aan data in een cel opslaat (3-bit TLC geheugen) slijt in theorie een stuk harder dan een model met 2 bits aan data per cell (2-bit MLC-geheugen), waarbij we 1-bit SLC geheugen achterwege kunnen laten gezien de prijs van die cellen praktisch onverkoopbare ssd’s oplevert.
Gelukkig is de levensduur van het in al deze ssd’s gebruikte geheugen zo goed dat de betrouwbaarheid geen overweging meer is voor de meeste doeleinden. Enkel de allerzwaarste professionele gebruikers zullen echt bij het soort geheugen stil willen staan. Derhalve nemen we de geheugenconfiguratie wel in de tabel op, maar voor de consument wegen we het beperkt. Het is vooral cruciaal om te onthouden dat alles in theorie kapot kan gaan, dus je dient altijd te zorgen voor een goede back-up.

Zwaar, zwaarder, zwaarst

De definitie van professional is geen eenvoudige, want een professionele Excel-werker zal ook niet snel profiteren van een snellere ssd. Het zijn vooral creatieve professionals kunnen van een luxere ssd profiteren, al zal de mate van belasting op je systeem bepalend zijn of een echt topmodel winst biedt of dat je met iets meer dan een instapper al voldoende hebt. Voor video- en foto-editing is een goed presterend model echter een goede toevoeging. Zeker een ssd met een vlotte cache erin is nuttig op de momenten dat er veel naar de schijf wordt geschreven. Het is dan ook fijn dat de betere sata-drives of middenklasse nvme-drives niet veel duurder zijn dan de instappers.
Ssd’s met krachtige specificaties zijn ook nuttig als je meerdere virtuele machines draait vanaf dezelfde ssd, of als je database- of webserver-achtige taken uitvoert. De typische consument zal het worst zijn, maar serieuze IT’ers zullen genoeg zien in ssd’s waarvan we met benchmarks kunnen aantonen dat de onderliggende kwaliteiten significant beter zijn.

En sata express? U.2?

Sata en m.2 zijn zeker niet de enige methodes om een ssd aan te sluiten, zo zien we op sommige recente moederborden ook nog sata-express en u.2 aansluitingen. Hoewel deze in bepaalde enterprise-oplossingen wel nut kunnen hebben, hebben we er als consumenten in de praktijk niets aan. Geen van de fabrikanten van ssd’s besteedt er aandacht aan bij hun producten voor consumenten of MKB, en ook bij de moederbordfabrikanten begint de realiteit door te dringen dat die aansluitingen weinig succesvol zijn.

Adviezen

Enerzijds tonen we grote verschillen aan in onze benchmarks, anderzijds geven we aan dat voor veel taken het verschil in de praktijk te verwaarlozen is. Dat maakt de keuze niet eenvoudiger. Ons advies is dan ook eerst primair naar je gebruiksdoeleinden te kijken. Blijft het bij basistaken zoals opstarten, eenvoudige applicaties starten en vakantiefoto’s bekijken dan kan je dus iedere ssd kiezen, waarbij je de nadruk legt op praktische zaken zoals opslagcapaciteit. De echte budget-drives zie je niet terug in de tabel, wij weten dat ze te veel inleveren ten opzichte van de nauwelijks duurdere middenklasse. Het verbaasde ons niet dat geen van de fabrikanten happig was om ons van deze schijven te voorzien om te testen. De eerste interessante instappers zijn schijven zoals de WD Blue en de SanDisk Ultra 3D die precies doen wat een ssd moet doen: snel genoeg zijn voor de meeste gangbare taken. SanDisk is overigens onderdeel van Western Digital en intern is het nagenoeg exact hetzelfde product.
De Crucial MX500 staat daar op papier een stap boven, met praktisch structureel betere prestaties die niet veel onder doen voor de snelste sata-schijven in deze test, de Samsung 860 modellen. Samen vormen zijn de sata-top. Tot voor kort leek de Crucial de sterkste aankoop, het forse prijsvoordeel van Crucial leek een overtuigende motivatie. Samsung is normaliter duurder, maar lijkt zich echter bewust van het feit dat een meerprijs voor snellere nvme-schijven wel geaccepteerd wordt, maar voor snellere sata-schijven niet. De in februari 169 euro kostende 860 EVO 500 GB was in april al gezakt tot 129 euro, waar hij tot op een paar euro concurreert met de WD Blue, Crucial MX500 en SanDisk 3D Ultra. En op dat moment kunnen we kort zijn: de Samsung heeft technisch gezien de duidelijke voorsprong wat bij nagenoeg gelijke prijs de doorslag geeft. De PRO serie van Samsung is nog wat beter, maar de meerprijs voor het duurzamere type geheugen is enkel voor echte pro-doeleinden te verantwoorden. Gezien de ssd-prijzen sterk schommelen is het verstandig bij aanschaf even goed op de prijzen te letten. Samsung pakt de technische winst, Crucial doet er nauwelijks voor onder en WD en SanDisk vormen de middenmoot die vooral interessant zijn als ze op moment van aanschaf de goedkoopste zijn. Maar uiteindelijk kan Samsung of Crucial zich niet permitteren om te veel geld voor hun sata-schijven te vragen.

Adviezen nvme

Het technisch mooie nvme-concept blijft vooralsnog behouden aan de echte creatieve professional, zware storage-werker en de consument die op technologisch vlak voorop wil lopen. Ontwikkelingen leunen zwaar op early adopters en wij zijn ook gecharmeerd door deze technisch knappere ssd’s, zelfs al is de praktische impact soms beperkt of niet aanwezig.
Ook hier staat de technische voorsprong van Samsung niet ter discussie, iets wat we ook zien aan het feit dat menig concurrent er niet eens iets tegenin wil brengen. De 970-serie is niet goedkoop, maar de prestaties spreken voor zich en zijn uitmuntend. Wel raden we aan om eerst naar grotere capaciteiten te kijken, voordat je de stap van de EVO-lijn naar de PRO-lijn overweegt, want de meerwaarde van die stap is alleen interessant voor de meest veeleisende gebruikers. Kingston biedt met de KC1000 een iets goedkoper 2-bit MLC-alternatief voor de Samsung 970 PRO, maar met een fors verschil in prestaties. Een knappe ssd, maar niet één die we direct zullen aanbevelen.
De Kingston A1000 960 GB lijkt nog wel een goedkoper alternatief voor de 970 EVO 1 TB, maar gezien we reeds hebben vastgesteld dat de meerwaarde van nvme-drives in het zwaardere werk schuilt vinden we juist het prestatiegat in die zwaardere benchmarks wel heel groot. De schijvengigant WD die in het mainstream ssd-segment nog leuke zaken doet, laat het in het nvme-segment volledig afweten, want de WD Black komt niet in de buurt van de prestaties van de nvme-zwaargewichten. Het is weliswaar de goedkoopste nvme-drive uit deze vergelijking, maar de prestaties komen maar net boven die van een degelijke (en normaliter goedkopere) sata-drive. Zaak voor WD om deze black drives extreem concurrerend geprijsd neer te zetten om ze een interessant alternatief te maken.

Conclusie

We zetten de modellen in twee klassen in een overzicht: schijven van 500 GB en schijven van 1 tot 2 TB. Samsung gaat er in beide klassen met de ‘Best getest’-waardering vandoor vanwege de prestatievoorsprong en het feit dat naarmate de last op de schijf toeneemt de prestaties structureel beter standhouden. Het zijn objectief de meest begeerlijke ssd’s.
De ademruimte die zij hebben is echter beperkt, vooral bij de grote doelgroep voor wie sata-schijven nog veruit het interessantste zijn. Nogmaals, voor de meeste basale taken is het verschil tussen de snelste ssd en een degelijke middenklasser simpelweg niet te ervaren en dan kan een paar euro al de doorslag geven. Hoewel we stellen dat elk van de ssd’s bij de juiste prijs overwogen mogen worden gaat onze redactietip uit naar de Crucial MX500, want die doet prestatie technisch weinig onder aan de 860 EVO en heeft zich in het eerste kwartaal van 2018 het meest regelmatig de koning van de prijs-per-GB mogen noemen. Grote kans dus dat het vooral tussen die twee modellen kiezen wordt.
Dat legt de uitdaging bij WD, SanDisk en Kingston om te zorgen dat de huidige alternatieven sterk op prijs concurreren met de MX500 en 860 EVO, en in het NVMe-segment sterk op prijs concurreren met de inhoudelijk ijzersterke 970 EVO-serie.

ASUS A32-N61 voor Asus N61 N61J, N61Ja, N61jq, N61Jv, N61Vg, N61Vn N61w Li-ion 4400MAH 10.8V
ACDP-100D01 laptop adapter voor Sony Vaio PCGA AC19V4 ACDP-100D01
DA-65G19 PSAB-L101A laptop adapter voor 6.5 x 4.4mm LG X-note C500 R410
SONY VGP-BPS35A voor Sony Vaio 14E 15E SVF15217SC SVF15216SC serie li-ion 40WH 14.8V
BOSE 063404 voor BOSE SOUNDLINK Mini I serie Li-ion 2230mAH/17Wh 7.4V
A13-045N2A KP.0450H.001 laptop adapter voor Acer Aspire Switch 11 12 V,Acer Chromebook 11

Wat is de beste schijf voor je nas?

We maken er geen geheim van dat we een groot voorstander zijn van een ssd voor iedere pc. Maar de meerwaarde van echt snelle storage in je nas is voor de meeste consumenten erg beperkt en in grote capaciteiten is solidstate-opslag duur. Dus gingen wij op zoek naar de beste harde schijf van 4 TB voor in je nas.
In de basis is het de echt scherpe prijs per gigabyte waardoor harde schijven nog steeds zo populair zijn. Heel vreemd vinden we het dus niet dat op dit moment schijven met 4 TB opslag het populairst zijn in de prijsvergelijkers. Per gigabyte betaal je voor een 1TB-schijf, ongeacht het merk, bijna het dubbele als voor een 3TB- of 4TB-model. Het zal niemand verbazen dat dergelijke kleine schijven uit de gratie zijn geraakt.
In deze vergelijkende test richten we ons specifiek op schijven voor gebruik in een nas-systeem. Voor deze doelgroep heeft elk van de drie resterende hardeschijf-fabrikanten (Hitachi Global Storage Technologies is eigendom van Western Digital) specifieke series op de markt gebracht. Hoewel het allemaal standaard 3,5inch-sata-schijven zijn (dat is tenslotte de vormfactor voor het gros van alle nas-systemen) ontdekten we in de praktijk echter forse verschillen tussen de vijf geteste modellen.

Speciaal voor nas

Hoewel de technische verschillen tussen schijven voor computers en nas-systemen minimaal zijn – voor technici voer voor verhit debat – dienen we ze wel anders te behandelen. Zo staat een nas-schijf veelal 24/7 aan en dienen we stroomverbruik zwaarder te wegen dan bij een schijf in een computer die af en toe aan staat of die fungeert als externe opslag via usb. Ook de prestaties moeten anders gewogen worden: de data van je nas bereiken je computer, tablet of telefoon via het netwerk en de kans is zeer klein dat je op dit moment over een nas (laat staan over een thuisnetwerk) beschikt die sneller is dan 1 Gbit/s, en die nodig is om het maximale uit de schijven te halen. Elk van deze vijf schijven kan die maximale doorvoersnelheid ruim vullen, wat de meerwaarde van snellere harde schijven iets voor een kleine niche van nas-eigenaren maakt.

Geluid en energieverbruik

Drie elementen zijn bepalend voor de moderne harde schijf: snelheid, geluidsproductie en stroomverbruik. Omdat een nas ‘altijd aan’ is wegen wij het stroomverbruik zwaar in deze test, en dan specifiek het stroomverbruik in rust. De vuistregel die we hanteren is dat 1 watt het hele jaar door je op jaarbasis zo’n 2 euro aan stroom kost. Een 4bay-nas met de zuinigste schijven in de test scheelt 10 watt met de minst zuinige, dus dat scheelt 20 euro op jaarbasis.
In hoeverre geluidsproductie relevant is zal van persoon tot persoon verschillen. Voor een nas in de huiskamer is stilte een plus. De gebruiker die zijn nas in de meterkast of kelder heeft staan hecht er waarschijnlijk minder waarde aan. Overigens raden we zelfs met de stilste schijven een plek in een slaapkamer af.
Wij testen de geluidsproductie op tien centimeter afstand in drie scenario’s: in rust (idle), tijdens sequentiële belasting (het streamen van een videobestand) en tijdens een random-access-benchmark. Dat laatste is het ongunstigste scenario wat betreft geluidsproductie. Tot circa 37 decibel op die afstand noemen we de schijven stil en rond de 40 decibel spreken we over licht hoorbare schijven. De resultaten die richting de 50 decibel gaan noemen we nadrukkelijk aanwezig, ook in een gezellige huiskamer blijf je een nas met deze schijven horen.

Prestaties minder belangrijk

Zoals we al aangaven zijn de prestaties van een schijf vaak beperkt door de 1Gbit/s-netwerken die in praktisch elk huishouden of klein kantoor te vinden zijn. Desondanks vergelijken we ze voor situaties waarin hogere snelheden wel tot hun recht zouden komen, denk bijvoorbeeld aan een situatie waarin een 10Gbit/s-netwerk aanwezig is of bij een nas waarin twee netwerkaansluitingen tot één gecombineerd worden (trunking).
Maar ook in dat geval zul je de volle bandbreedte zelden echt benutten. Met toegang op je laptop via wifi of het streamen van media benut je de bandbreedte zeker niet. Mocht je met regelmaat grote bestanden moet inladen en heb je een nas met ondersteuning voor trunking of een 10 Gbit/s-netwerk, dan zouden we het pas meewegen. De toegangstijden die we meten zijn in theorie relevant voor typische nas-doeleinden, maar de praktische impact is zeer beperkt.

Betrouwbaarheid?

In theorie is de betrouwbaarheid van een harde schijf het meest cruciale element. In de praktijk is ‘betrouwbaarheid’ simpelweg niet iets wat je op betrouwbare, representatieve wijze kan testen. Dat vereist gigantische aantallen en een jarenlange test. Tegen de tijd dat je wat zinnigs over model X en Y kan zeggen, zijn die modellen al lang en breed vervangen door een alternatief. De geschiedenis vertelt ons dat elk merk meer en minder succesvolle series heeft gehad. Cloudopslag-gigant Backblaze rapporteert een aantal keer per jaar betrouwbaarheidsstatistieken van verschillende merken, maar zij testen vooral consumenten-schijven in een zwaar cloudserver-scenario. Interessant leesvoer voor de hardeschijf-geek, maar beperkt relevant voor onze afwegingen vandaag. Voor de liefhebber.
Crucialer is het feit dat elke schijf kapot kan gaan en ook een langere garantie is geen bescherming tegen mogelijk verlies van data. Welke schijf je uiteindelijk koopt verandert niets aan het feit dat je uitval van één of meerdere van je nas schijven moet incalculeren, oftewel zorg altijd voor een gedegen back-up! Juist ook van je nas!

HGST Deskstar NAS 4 TB

HGST (Hitachi Global Storage Technologies) is inmiddels al enkele jaren onderdeel van WD (Western Digital). Desondanks blijven ze onder hun eigen naam harde schijven uitbrengen, zoals het 2017-model Deskstar NAS die wij onder de loep namen. Overigens geen vreemde keuze aangezien HGST in de regel een solide reputatie heeft.
Met 7200 rpm is de Deskstar NAS 4 TB één van de snelste schijven in de test, en van die snellere schijven is het ook de goedkoopste. Wel is hij al zachtjes hoorbaar in ruststand en hoewel hij tijdens het streamen van een film niet significant luider wordt, is dat wel het geval bij de random-access-test, op welk moment hij tot de luidste schijven behoort.
Het is vooral het hogere energieverbruik en het feit dat de goede prestaties in een 1Gbit/s-netwerk niet tot hun recht komen wat de HGST Deskstar NAS minder interessant maakt ten opzichte van onder meer de WD Red en de Seagate IronWolf. Als je die betere prestatie daadwerkelijk zou kunnen benutten en is geluidsproductie totaal irrelevant voor je, dan is de HGST Deskstar NAS zo gek nog niet, maar dat is dus enkel voor een wat beperkte doelgroep.

Toshiba N300 4 TB

Toshiba zet met de N300 een directe concurrent neer voor het model van Hitachi. Ook Toshiba kiest voor een snellere 7200rpm-schijf en dat zien we ook in de prestaties. Maar we plaatsen wederom de kanttekening dat die prestaties voor de overgrote doelgroep niet tellen.
Onder zware belasting blijft de Toshiba iets stiller dan de HGST. Dat is uiteraard fijn, maar daarmee is echt evengoed geen stille schijf: onder belasting blijft ook dit model nadrukkelijk hoorbaar. Het verbruik is ondanks de snelheid iets beter binnen perken gehouden, en dat verschil tussen de N300 en de Deskstar NAS is wel relevant.
In theorie is de Toshiba N300 daarmee technisch iets interessanter dan de HGST Deskstar NAS voor die paar mensen met een sneller dan 1Gbit/s-netwerk en -nas en die geen boodschap hebben aan het geluid. Tenminste, als beide schijven hetzelfde zouden kosten. Hoewel een beperkt aantal winkels deze Toshiba N300 voor concurrerende prijzen aanbiedt, is de beschikbaarheid ervan op dit moment wat minder. En gemiddeld genomen betaal je een tientje tot vijftien euro per schijf meer voor de N300. Dat verdien je met een marginaal lager stroomverbruik niet snel genoeg terug. Toshiba moet dus zorgen dat hun producten beter beschikbaar worden en voor een betere prijs in de winkel komen te liggen.

Seagate IronWolf 4 TB

De IronWolf is de nas-serie van veteraan Seagate en in tegenstelling tot de twee eerder besproken modellen richt Seagate zich met deze serie primair op een lagere geluidsproductie en een lager energieverbruik, dan op prestaties. Het verschil in geluidsproductie tussen deze Seagate IronWolf van 5900 rpm en de eerder genoemde 7200rpm-modellen is dan ook groot. De N300 en Deskstar waren in rust al iets hoorbaar, de IronWolf blijft nagenoeg stil, terwijl zelfs onder zware belasting de geluidsproductie zeer bescheiden blijft. Een wereld van verschil met de N300, Deskstar NAS en ook de WD Red Pro.
Het energieverbruik is ook significant lager, al moet Seagate daar zijn meerdere erkennen in de WD Red, die door de bank genomen ook nog marginaal stiller is. Seagate verliest wat snelheid betreft echter weinig ten opzichte van de snelste schijven en heeft daarbij ook de laagste aanschafsprijs van de vijf schijven in deze test. Dat maakt dat deze IronWolf drives dus erg interessant zijn als je een beperkt budget hebt, ook als je iets sneller wilt zonder al te veel qua geluid in te boeten. Seagate werkt ook nog samen met Synology en Asustor zodat de gebruiker iets meer informatie krijgt over de status van je harde schijven, al vinden wij de praktische voordelen daarvan niet zo groot.

Western Digital Red 4 TB

De Western Digital Red is de directe concurrent van de IronWolf en heeft een nog sterkere focus op geluidsproductie en energieverbruik. Hierdoor is de WD Red de zuinigste schijf in de test. Hij is gemiddeld genomen wel een paar euro duurder dan de IronWolf en je bent een paar jaar verder voordat het lagere stroomverbruik dat terugverdient. Hoewel de Seagate IronWolf en WD Red concurreren wat betreft maximale geluidsproductie, beide zijn bescheiden, heeft WD zowel in rust als tijdens het streamen van media toch het voordeel boven Seagate.
In tegenstelling tot de Seagate IronWolf gaat het lage energieverbruik en de lage geluidsproductie hier wel ten koste van de maximale snelheid. Bij een normaal 1Gbit/s-netwerk maakt het prestatieverlies simpelweg niet uit. Ook deze schijf schrijft en leest nog zo’n vijftig procent sneller dan je netwerk aan kan en in de praktijk merken wij geen significant verschil. Bij trunking of 10 Gbit/s vinden we het wel een aandachtspuntje.

Western Digital Red Pro 4 TB

De WD Red Pro is een compleet ander beestje. Deze snellere 7200rpm-schijf wint meer prestatiebenchmarks dan welke andere schijf, en is nipt zuiniger en stiller dan de andere 7200rpm-schijven in de test. Het lijkt daarmee de beste ‘snelle’ optie.
De WD Red Pro is echter ook ruim de duurste vanwege de grootzakelijke positionering van het product. Het enige voordeel voor de thuisgebruiker is de langere garantie van vijf jaar. Het product is technisch uitstekend, en heeft een goede balans tussen prestaties, geluid en verbruik voor in een serverrack, maar voor de consument is het overkill. De enkeling die in een 10Gbit/s-netwerk heeft geïnvesteerd zal van deze meerprijs ook niet opkijken.

Conclusie

We ontdekten forse verschillen tussen de 4TB-schijven waarbij we direct willen opmerken dat conclusies over deze 4TB-varianten niets zeggen over de andere capaciteiten! Niet zozeer de prestaties, maar de praktische impact van de verschillen in meetresultaten blijft redelijk beperkt, maar het verschil tussen de stilste en de luidste schijf is groot, zo ook het stroomverbruik.
Voor de typische consumenten-nas is het nek-aan-nek, maar geven we de winst en daarmee het Best Getest-keurmerk aan de WD Red. Hoewel hij op papier trager is, heeft het voor het gestelde gebruiksdoel geen invloed, terwijl hij is wel nipt zuiniger en stiller dan de Seagate IronWolf. Deze laatste heeft een wat lagere prijs en hogere snelheden, dus mocht je wel een extra snel netwerk hebben, dan zien we daar argument genoeg om deze te overwegen.
Voor consumenten vinden we de 7200rpm-schijven eigenlijk niet interessant. Ze zijn veel luider, minder zuinig en de prestatiewinst is nagenoeg niet te ervaren. Is pure snelheid echter wel een eis, dan biedt de WD Red Pro topprestaties, een lange garantie en een goede balans, maar dat gaat gepaard met een erg stevig prijskaartje dat vaak enkel voor zakelijke doeleinden te verantwoorden zal zijn. Zowel de Toshiba N300 en HGST Deskstar NAS zijn dan goedkopere alternatieven voor wanneer snelheid boven geluid en verbruik gaat, maar het aantal scenario’s waarin die een harde aanbeveling zouden krijgen is beperkt.

504965-001 laptop adapter voor HP Desktop Power Supply unit PSU 504965-001 PC8044 220W HP-D2201C0 New
HTC B0P82100 voor HTC T1H HTC Nexus 9 8.9" Tablet with free tool Li-polymer 6700mah 3.8V
ADP-33AW laptop adapter voor ASUS Vivobook S200E X201E X202E X200M
CLEVO 6-87-W370S-4271 W370BAT-8 voor Clevo W350ET W350ETQ serie Li-ion 5200mah/76.96Wh 14.8V
MOTOROLA MC55 voor Motorola Symbol MC55/MC5590/MC55A0 Li-ion 3600MAH (8.88wh)(not compatible with 2400MAH) 3.7V
LENOVO L14M2P21  voor Lenovo S41-70 S41-70AM Li-ion 3900mAh(30Wh) 7.4V

Samsung lanceert SSD 970 EVO en 970 PRO

Samsung heeft de SSD 970 EVO en SSD 970 PRO aangekondigd, Samsungs derde generatie m.2 nvme-ssd’s. De ssd’s komen beschikbaar in verschillende opslagcapaciteiten en zijn de opvolgers van de 960 EVO en 960 PRO.
Net als de 960 EVO en 960 PRO maken de nieuwe SSD 970 EVO en SSD 970 PROgebruik van het m.2-slot, een uitbreidingsslot dat bedoeld is voor compacte ssd’s waarvan de printplaat niet veel meer bevat dan de benodigde chips. Beide ssd’s gebruiken daarbij de snelle pci-express 3.0-standaard in combinatie met het nvme-protocol dat zorgt voor een snelle en efficiënte aansturing van de ssd.

Sneller

De nieuwe ssd’s zijn sneller dan hun voorganger. Dat komt doordat Samsung zowel een nieuwe controller (de Phoenix in plaats van de Polaris) als nieuwer V-NAND-flashgeheugen gebruikt. Het flashgeheugen van de 970 EVO is wat langzamer dan het flashgeheugen van de 970 PRO. De Pro gebruikt mlc-geheugen waarin 2 bit per cel wordt opgeslagen terwijl de EVO tlc-geheugen gebruikt waarin 3 bit per cel wordt opgeslagen, iets dat meer tijd kost. Het nadeel van het langzamere geheugen wordt net als bij de voorganger 960 EVO deels teniet gedaan door TurboWrite. Hiermee wordt een deel van het flashgeheugen als snellere slc-buffer waarin 1 bit per cel wordt opgeslagen ingezet.
Ten opzichte van de voorgangers SSD 960 EVO en SSD 960 PRO zijn de schrijfsnelheden van de nieuwe ssd’s volgens Samsung 30 procent hoger geworden. De SSD 970 EVO heeft een maximale leessnelheid van 3500 MB/s terwijl de maximale schrijfsnelheid 2500 MB/s is. De SSD 970 PRO heeft eveneens een maximale leessnelheid van 3500 MB/s, maar heeft door het snellere flashgeheugen met 2700 MB/s een iets hogere schrijfsnelheid. De controller bevat een nikkel-coating terwijl er ook een heatspreader is geplaatst om warmte af te voeren om zo de maximale prestaties te behouden.

Prijs en verkrijgbaarheid

Zowel de Samsung SSS 970 EVO als de 970 PRO zijn vanaf 7 mei te koop. De 970 EVO komt beschikbaar in 250 GB, 500 GB, 1 TB en 2 TB, terwijl de 970 PRO in 512 GB en 1 TB beschikbaar komt. De 970 EVO is verkrijgbaar vanaf € 116,99 voor de 250GB-uitvoering terwijl de 970 Pro verkrijgbaar is vanaf € 319,99 voor de 512GB-uitvoering. De ssd’s hebben een garantie van vijf jaar of een maximum van 1200 geschreven terabytes.

ADS-40FSG-19 laptop adapter voor LG E1948S E2242C E2249 E1948 PC
DELL G5M10 8V5GX  voor Dell Latitude E5550 Notebook 15.6" inch Li-ion 51Wh 7.4V
0957-2385 laptop adapter voor HP 1518 1510 1010 Printer 22v 455ma Charger
ADS-40FSG-19 laptop adapter voor LG E1948S E2242C E2249 E1948 PC
ACER AC14B8K  voor Acer Aspire V3-371 V3-111 ES1-511 E5-771G P276 B115-M li-ion 48WH 15.2V
ACDP-100D01 laptop adapter voor Sony Vaio PCGA AC19V4 ACDP-100D01

Maak tot 30 GB aan opslag vrij na Windows 10 Fall Creators Update

Sinds vorige week kan je een nieuwe versie van Windows 10 binnenhalen, de Fall Creators Update. Net als zijn voorgangers komt de update met verschillende verbeteringen voor Microsofts besturingssysteem. De download brengt echter niet alleen nieuwe apps en functie met zich mee. Om de update mogelijk te maken, plaatst Microsoft een boel tijdelijke bestanden op je pc.

Berg rommel

Die tijdelijke bestanden zijn enkel nodig voor het upgradeproces, en blijven nadien als overbodig materiaal op je computer staan. Wanneer je deze bestanden niet actief opruimt, kunnen ze zich opstapelen tot een behoorlijk grote berg rommel. Tot wel 30 GB aan geheugen, zo meldt website BetaNews. Hoeveel opslagruimte je effectief kan terugwinnen door een schoonmaakbeurt zal afhangen van je startpunt. Wie ooit zijn Windows 7-machine heeft geüpgraded naar Windows 10 zal meer op te ruimen hebben dan wie zijn pc met Windows 10 heeft gekocht. Daarnaast voert Windows normaal gezien een regelmatig onderhoud uit waarbij die bestanden opgeruimd worden. Mocht je machine zich om een of andere reden niet van die taak hebben gekweten, dan is er een behoorlijke opslagwinst te halen.

Schijfopruiming

Hoe maak je je pc nu schoon van de resten van de Fall Creators Update en voorgaande? De snelste manier is om via de zoekfunctie op Start naar het ‘schijfopruiming’-menu te zoeken, er met je rechtermuis op te klikken en het als administrator uit te voeren. Klik in het venster op Systeembestanden schoonmaken.

Het programma zal berekenen hoeveel opslagruimte het kan vrijmaken. Vink in de lijst met te verwijderen bestanden het onderdeel Upgradelogboekbestanden van Windows aan en Tijdelijke Windows-installatiebestanden. Klik op OK om de schoonmaak uit te voeren.

Om te voorkomen dat je bij de volgende update weer tijdelijke bestanden manueel moet opruimen, heeft Windows 10 een ‘slim opslaan’-functie die automatisch ruimte vrijmaakt. Je activeert deze optie door in de Instellingen naar systeem te gaan en vervolgens Opslag te selecteren. Schuif de schakelaar bij Slim opslaan naar aan.